Przejdź do treści
Zwiedzamy Ateny
Akropol i zabytki

Partenon, Erechtejon i Propyleje: budowle Akropolu

Redakcja Zwiedzamy Ateny6 min czytania
Partenon, Erechtejon i Propyleje
Fot. A.Savin, CC BY-SA 3.0

Partenon, Erechtejon i Propyleje to trzy najważniejsze budowle Akropolu w Atenach, powstałe w V wieku p.n.e. za czasów Peryklesa. Poniżej opisuję każdą z nich: czym była, co dziś zostało i gdzie są oryginalne rzeźby, w tym kariatydy. Tekst pomoże ułożyć kolejność zwiedzania.

Czym był Partenon i po co go zbudowano?

Partenon to dawna świątynia bogini Ateny, stojąca na szczycie skalnego wzgórza. Skała wznosi się 150 metrów nad poziomem morza, a Partenon jest jednym z najważniejszych elementów zespołu zabytków na Akropolu.

Zbudowano go w V wieku p.n.e. jako podziękowanie za zwycięstwo Greków nad Persami w wojnach grecko-perskich. Budowę rozpoczęto w 447 roku p.n.e., gdy Związek Delijski był u szczytu potęgi. Jak większość greckich świątyń, Partenon pełnił też rolę skarbca. Przez pewien czas przechowywano w nim pieniądze związku, który później przekształcił się w Imperium Ateńskie.

Nazwa pochodzi od greckiego słowa parthénos, czyli dziewica. Dziś Partenon uchodzi za symbol starożytnej Grecji i cywilizacji zachodniej. Najbardziej cenione są jego rzeźby, uznawane za jedne z najwyższych osiągnięć sztuki klasycznej. Budynek pozostaje wizytówką całego Akropolu.

Jeśli planujesz zwiedzanie Partenonu i Erechtejonu, warto kupić bilet i przewodnik cyfrowy na Akropol. (link partnerski)

Jak wyglądał Partenon w czasach Peryklesa?

Architektami świątyni byli Iktinos i Kallikrates. Rzeźbiarzem odpowiedzialnym za wystrój był Fidiasz. Budowlę wykonano z pentelickiego marmuru, który wydobywano w pobliżu Aten.

Partenon ma 69,5 metra długości i 30,9 metra szerokości. Jego wysokość wynosi 13,72 metra. Wewnętrzna część, zwana celli, miała 29,8 na 19,2 metra. W środku stała ogromna złota i kość słoniowa figura Ateny Partenos, dzieło Fidiasza.

Główną część świątyni ukończono w 438 roku p.n.e. Prace nad rzeźbami i dekoracją trwały jeszcze do 432 roku p.n.e. Dekoracje przedstawiały mity o narodzinach Ateny, bitwy oraz historię Aten, co czyniło z Partenonu nośnik ateńskiej tożsamości. Wiele z nich zobaczysz dziś tylko na zdjęciach lub w muzeach.

Co zostało z Partenonu po 1687 roku i wyprawie Elgina?

Partenon przetrwał w dobrym stanie aż do XVII wieku. Wtedy Turcy przechowywali w nim proch. W 1687 roku, podczas oblężenia Akropolu przez Wenecjan w czasie wojny Wenecji z Turcją, pocisk trafił w budynek. Eksplozja poważnie go uszkodziła.

Starożytne marmurowe rzeźby postaci ludzkich i zwierząt ustawione na podwyższeniu w muzealnej sali.
Marmury Elgina: rzeźby ze wschodniego przyczółka Partenonu w muzeum Fot. autor w Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Po Grecji rządzili Osmanie, a od połowy XV wieku świątynia była meczetem. Wcześniej, w ostatniej dekadzie VI wieku n.e., przebudowano ją na kościół pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny. Te zmiany również zostawiły ślady w konstrukcji.

W latach od 1800 do 1803 lord Elgin usunął z Partenonu wiele zachowanych rzeźb i wysłał je do Anglii. Znane są one jako marmury Elgina lub marmury partenońskie. Spór o ich zwrot trwa do dziś. Od 1975 roku prowadzono liczne duże prace konserwatorskie, aby zachować to, co pozostało, i zapewnić stabilność budynku.

Co stało na Akropolu przed Partenonem?

Pierwsza świątynia Ateny Polias, opiekunki miasta, powstała w latach od 570 do 550 p.n.e. Nazywano ją Hekatompedon, czyli stopowa. Według przypuszczeń stała w miejscu, gdzie później wzniesiono Partenon.

Około 500 roku p.n.e. Ateńczycy zaczęli budować tak zwany Starszy Partenon. Prace przerwano, gdy Persowie zdobyli miasto w 480 roku p.n.e. Budowla była wtedy jeszcze w trakcie wznoszenia i została spalona. Po wojnie część jej kolumn wbudowano w północny mur Akropolu, gdzie do dziś widać bębny kolumn jako rodzaj pomnika wojennego.

Jeszcze wcześniej, w latach od 1300 do 1200 p.n.e., na szczycie stał mykeński pałac, a wokół niego ciągnął się wielki mur obronny. Od strony Partenonu z zachodu i wschodu wspinały się wąskie schody wykute w skale. Zachowały się z nich tylko nieliczne fragmenty.

Czym był Erechtejon i dlaczego ma kariatydy?

Erechtejon powstał w latach od 421 do 406 p.n.e. z pentelickiego marmuru. Architekci musieli uwzględnić bardzo nierówny teren i ominąć kilka starszych miejsc kultu. Dlatego budynek ma nietypowy, nieregularny plan.

Wejście od wschodu flankuje sześć kolumn jońskich. Budynek ma dwa portyki. Portyk północno-zachodni opiera się na kolumnach jońskich, a na południowo-zachodnim stoją rzeźby kobiet, czyli kariatydy. Wschodnia część była poświęcona Atenie Polias, a zachodnia kultowi starożytnego króla Posejdona-Erechteusza.

Wnętrze budynku spłonęło w I wieku p.n.e. i wielokrotnie je odbudowywano, więc nie wiadomo dokładnie, jak wyglądało pierwotnie. Kariatydy to rzeźby kobiet, które zamiast kolumny podtrzymują belkowanie na głowach. Ich nazwa oznacza dziewczęta z Karyj, miasta w Peloponezie.

Gdzie dziś są oryginalne kariatydy?

Portyk południowo-zachodni miał sześć kariatyd. Dziś pięć oryginałów znajduje się w Muzeum Akropolu w Atenach, gdzie stoją na specjalnym balkonie, z którego można oglądać je z każdej strony. Na ich miejscu, w portyku Erechtejonu, stoją kopie.

Szósta figura została usunięta przez Elgina na początku XIX wieku i trafiła do British Museum w Londynie. Na jej dawnym postumencie od tamtej pory nie ma nic. Rząd grecki nie uznaje roszczeń muzeum do jakiejkolwiek części zabytków Akropolu i domaga się zwrotu tej figury.

Pięć oryginałów w Atenach w latach od 2011 do 2015 roku poddano czyszczeniu laserem. Usunięto nagromadzoną sadzę, nie uszkadzając patyny marmuru. Rzymianie kopiowali kariatydy, a kopie stały w Rzymie i w Tivoli. Przy zwiedzaniu Muzeum Akropolu warto zobaczyć oryginały z bliska, zanim wróci się na teren wykopalisk.

Jak wyglądały Propyleje, czyli brama Akropolu?

Propyleje to monumentalna brama, którą wchodziło się na Akropol od zachodu. Budowę rozpoczął w 437 roku p.n.e. architekt Mnesikles. Budynek zbudowano z pentelickiego marmuru, a jego kolumny są doryckie. Prace były prawie zakończone w 432 roku p.n.e.

Propyleje mają dwa skrzydła. Północne skrzydło było zdobione malowidłami Polygnotosa, znanego malarza tamtych czasów. Architekt częściowo wykorzystał fundamenty starszej bramy, wzniesionej jeszcze przez Pizystratosa w VI wieku p.n.e.

W czasach osmańskich Propyleje służyły jako siedziba garnizonu. W III wieku n.e. przed nimi wzniesiono Bramę Beulé, aby ograniczyć wejście na Akropol. Brama ta do dziś wyznacza dawne wejście do twierdzy.

Co jeszcze stoi na Akropolu i na zboczach?

Na południe od Propylejów stoi mała świątynia Ateny Nike, zbudowana w stylu jońskim. Prace rozpoczęto równolegle z bramą, a dokończono w latach od 421 do 409 p.n.e., już po przerwie spowodowanej wojną peloponeską.

Za Propylejami stał ogromny brązowy posąg Ateny Promachos, dzieło Fidiasza. Powstał w latach od 450 do 448 p.n.e. Jego cokół miał 1,50 metra wysokości, a całość sięgała 9 metrów. Dziś po posągu nie ma śladu.

Na południowym zboczu Akropolu znajduje się Odeon Heroda Attyka, a tuż obok leży teatr Dionizosa. Rzymski polityk wzniósł go w 161 roku n.e. Ponad sto lat później został zniszczony przez najeźdźców Herulów, a odbudowano go w latach pięćdziesiątych XX wieku. Stoa Attalosa leży już niżej, w agorze ateńskiej.

Od czego zacząć planowanie wizyty?

Najpierw ustal, które budowle chcesz zobaczyć z bliska. Partenon i Propyleje są najważniejsze, bo to one zajmują najwięcej miejsca na szczycie. Erechtejon i kariatydy zajmują mniej czasu, ale wymagają chwili uwagi przy portyku.

Aktualną cenę biletu normalnego na Akropol sprawdź na oficjalnej stronie obiektu, a godziny otwarcia Akropolu w tym samym miejscu, bo informacje o wejściach i zmianach w sezonie są tam najświeższe. Oficjalne informacje o Akropolu i Muzeum Akropolu znajdziesz na ich oficjalnych stronach internetowych. Teren jest nierówny, więc wybierz wygodne obuwie.

Do Akropolu dojedziesz taksówką lub komunikacją miejską. Jeśli chcesz zobaczyć kariatydy z bliska, zaplanuj wizytę w Muzeum Akropolu. Wiele osób zwiedza najpierw wzgórze, a potem muzeum, aby lepiej rozumieć, co widzi na miejscu.

Krótko o tym, o co się pyta

Czy Partenon jest nadal świątynią?
Nie. Partenon jest dawną świątynią, która w różnych okresach służyła jako kościół i meczet. Dziś jest zabytkiem, a jego część została zniszczona w 1687 roku.
Gdzie są oryginalne kariatydy?
Pięć oryginałów znajduje się w Muzeum Akropolu w Atenach. Szósta figura jest w British Museum w Londynie, a na jej postumencie w Atenach nie ma nic.
Kto zaprojektował Partenon?
Architektami byli Iktinos i Kallikrates. Wystrój rzeźbiarski wykonał Fidiasz.
Czy Propyleje to brama, którą wchodzi się na Akropol?
Tak. Propyleje były monumentalnym wejściem na Akropol od zachodu. Budowę rozpoczęto w 437 roku p.n.e.
Dlaczego Erechtejon ma nietypowy plan?
Budynek stoi na bardzo nierównym terenie, a architekci musieli ominąć kilka starszych miejsc kultu. Dlatego ma dwa różne portyki i wejście od wschodu z sześcioma kolumnami jońskimi.
Obok tego tekstu

Przeczytaj też